Valpuestako Kolegiata
Valpuestako monasterioa (804an Joan gotzainak aurkitutako ermita baten gainean eraikia) ia hirurehun urtez beste monasterio eta eliza batzuen gobernu-zentro gisa balio izan zuen. Nabe bakarra du, ekialdean absidean amaitzen dena, agian zatirik estuena, leiho txikiengatik. Istorio ugari gertatu dira bere hormen artean, baina zalantzarik gabe aipagarrienak Valpuestako kartularioetan agerian daudenak dira, gaztelaniazko hizkuntzaren lehen arrastoak erakusten dizkiguten dokumentuak.
Valpuestako Kolegiata Elizan, batez ere, beirateak, lau kapera dituen klaustroa eta erretaula nabarmendu behar ditugu.
Beirazko leihoak.
Beirate hauek eraikinaren ekialdean kokatu ziren goizeko argia jasotzeko. Elizako erretaula nagusiak partzialki estaltzen zituenez, duela gutxi arte ezin izan ziren guztiz estimatu.
Magoen adorazioa eta Gurutziltzatzea bezalako eszenak ikus ditzakegu, baita aingeruak, apostoluak, lehoiak, hiriak, paisaia harrigarriak eta baita ondo ezkutatutako sinbolo esoterikoak ere.
Beirate hauen garrantzia Burgosko katedraleko Kondestablearen kaperakoekin edo Leongo katedralekoekin parekoa da. Horrek Valpuestako Kolegiatak bere garaian izan zuen garrantziaren ideia ematen digu.
Klaustroa
Monasterio bateko klaustroa monjeen eguneroko jardueren erdigunea da, eliza, berriz, haien bizitza espiritualaren erdigunea. Klaustroa, normalean angeluzuzena edo karratua, patio nagusia inguratzen du eta komentuko eraikin desberdinen arteko lotura gisa balio du. Komunitateak prozesioak ospatzen dituen eta aisialdiaz eta jolasaz gozatzen duen lekua ere bada.
Klaustroaren barruan lau kapera daude: bata Kristoren erretaula duena, bestea Sebastian artzadiakonoaren hilobia duena, eta beste bi kapera gehigarri, bata Guinea eta Pinedo familien hilobia duena, eta bestea dedikazio ezezagunekoa.
Erretaula
Valpuestako kolegiatako erretaula aparteko kalitate artistikoa da. Hamabi eskultura garrantzitsu nabarmentzen dira, hamabi apostoluak irudikatzen dituztenak. Irudi hauek oso adierazkorrak dira. Beheko atalak, edo predela, aipamen berezia merezi du, bolizko itxuran zizelkatu eta margotutako dozena bat erliebe txikiz osatua. Erretaularen ezaugarririk aipagarriena predela da, Ama Birjinaren bizitza irudikatzen duena, bere ezkontzetik Jasokunderaino.